DEĞİRMENCİLİK

Degirmencilik gida maddeleri üreteminde tamamen otomatik üretime geçilen en eski tarimsal sanayi koludur. Insanoglunun ilk teknolojik asamayi ögütme teknolojisinde gösterdigini arkeolojik bulgulara dayanarak söylemek mümkündür. En eski tahil ögütme vasitalari ögütme tasi ve eyer tasidir. Bunlarin günümüzdeki uzantilari, bulgur ve asurelik bugday dövmede kullanilan dibek taslaridir. Bunu dairesel dönme haretine sahip tas el degirmenleri izlemistir. Daha sonralari Pompei Degirmeni denilen tas degirmenleri kullanilmaya baslanmistir. Ilk çagin ünlü cografyacisi Strabon'un bildirdigine göre Roma ve Yunanlilardan önce tarihte bilinen ilk su degirmeni M.Ö. 1. yy.'in sonlarinda Anadolu'nun kuzey kesimindeki (Karadeniz Bölgesi) Kabeira'da (Niksar-Tokat yakinlari) Lycus (Kelkit) nehri üzerinde Mithridates (Pontus) Kralliginca insaa edilmistir. Bu sehir M.Ö. 63 yilinda Romalilarca alinmis ve bu ilginç yapiya Roma askerleri oldukça ilgi göstermislerdir. Su degirmenleri hakkindaki ilk teknik bilgiler, ünlü Romali askeri mühendis (fabri) Vitruvius (M.Ö. 1. yy sonlari) tarafindan latince yazilan De Architectura adli eserin 10. bölümünde verilmistir. Romalilar tarihin bilinen bazalt-kum tasli ilk su degirmenlerinin dünyaya yayilmasina öncülük yapmislar ve bu nedenle devletleri "Bugday imparatorlugu" olarak anilmisti. Böylece suyun sahip oldugu hidrolik enerji un degirmenciligine uygulanmaya baslandi. Islam Medeniyeti eski Roma'nin hakim oldugu topraklar üzerinde gelisti.

ISLAMI TARIM DEVRIMI VEYA YESIL DEVRIM
Islam dünyasinda tarimsal tekniklerin çagina göre oldukça ileri düzeyde olmasi, çesitli tarihçilerin ortaya koydugu gibi adeta Islami tarim devriminin (The Islamic (Arab) Agricututarl (Green) Revulation) olusmasini saglamis ve buna paralel olarak bugday üretimi olaganüstü miktarda artmisti. Ortaçagda Avrupa'da bugday üretiminin yerini, çavdar üretimine birakmasi ve rönesansa kadar sadece çavdar ekmegi tüketilmesi oldukça ilginçtir. Tarim üzerine Islam dünyasinda yazilmis ilk eser olarak bilinen Ibn-i Vahsiyye'nin ünlü kitabi (903 yilinda yazildi) Kitab'ül felah'ün Nebtiyye (Nebt Kavminin Çiftçiligi) de degirmencilik yönünden ögütme niteliklerine göre bugdaylar hakkinda bilgiler vermistir.

DEGIRMEN TASLARININ ÜRETIMI VE EL DEGIRMENLERI

Degirmenlerde bugdayi un haline getirmede kullanilan taslar Yukari Mezopotamya'da (Amid-Diyarbakir'daki sert bazalt taslarindan) ve Kuzey Afrika'da yakin zamana kadar da Iran'da Khollar bölgesinde yapilirlardi. Un degirmenlerinin en eski ve ilkel tipi olan ev degirmenleri ise, hareketini insan gücünden alan alttaki sabit olmak üzere üst üste konmus 50 cm çapindaki kirici ögütücü özellikteki iki tas arasina bugdaylar konulmak sureti ile ögütme yapan bir el aletidir. Bunlar genellikle köylerdeki evlerde kullanilirdi. Hz. Peygamberin de bu tip el degirmeni kullandigi siyer ve hadis kitaplarinda nakledilmektedir.

Hayvanlarin da tahil ögütmede degirmenlerde enerji kaynagi olarak kullanildigi bildirilmektedir. Bununla ilgili olarak Harran'da yapilan kazilarda arkeolojik veriler bulunmustur. Un ve irmik eldesinde Müslüman dünyasinda hayli yüksek degirmencilik teknikleri gelistirilmistir. Degirmenlerin tesis edilmesi ve onlardan elde edilen ürünlerin tanimlari için özenle hazirlanmis teknik terminoloji de teskil edilmistir.

OSMANLI DÖNEMINDE DEGIRMENCILIK

Osmanlilar döneminde de degirmencilik özel bir öneme haizdi ve uygulanan teknoloji de genel hatlar olarak klasik ortaçag Islam teknolojisi idi. Osmanli Devleti'ne Tahrir Defterleri'nde bütün eyaletlerin yerlesim birimleri için degirmen sayilari ve kapasiteleri (tas adedi gibi) Asiyab (su degirmeni) adi altinda kaydedilmistir. Osmanli döneminde kullanilan sistemler hakkinda bir kayda rastlanmamakla birlikte, Istanbul'da Beykoz dolaylarinda degirmenlerin mevcut oldugu bilinmektedir. Degirmen taslarinin gayet ince ögütme yapabildigi un çesitlerinden anlasilmaktadir. Örnegin has un, kepekli un, simit unu gibi. Buradan ögütülen unlarin elek sisteminden geçirilerek kepegin unun randimanina göre ayrildigi görülmektedir. Yel degirmenleri de Osmanli döneminde mevcuttu. Örnegin Istanbul Kadiköy'de Yel Degirmeni Semtinin adini oradaki çok sayidaki degirmenden aldigi tarih kaynaklarinda belirtilmektedir. Osmanli devletinde de Ortaçag Islam devletlerinde oldugu gibi degirmenlerin kontrolü Muhtesi'lerce yapilirdi. Ihtisab ayni zamanda dini bir görev idi. Osmanli Ihtisab kanunnamelerinde degirmenciler ile ilgili hükümlere rastlanilmaktadir (taslarin zamaninda ve ince bilenmesi, arpa ile bugdayin karistirilmamasi, degirmencilerin tavuk-horoz beslememeleri, temizlige dikkat edilmesi gibi) çünkü ekmek Osmanli kültüründe Nân-i Aziz olarak bilinirdi. Evliya Çelebi degirmenci loncasinin özel günlerinde, bazi özel aparatlarla (hareketini tekerlerinden alan seyyar araba degirmenlerle) geçit resmi yaptiklarini Seyahatnamesinde kaydetmektedir. Dogu Anadolu'da 19.yy'da yasamis olan büyük Veli Seyyid Taha el-Hakkari Hazretleri Semdinli'nin Nehri beldesinde son derece orjinal özellikte olan bir su degirmenin bizzat kendisi tasarlamis, yapmis ve çalistirmistir.

SONUÇ

Su ve rüzgarin teknolojik alanda enerji gücü olarak kullanilmaya baslanmasinin ilk örnekleri tahillarin ögütülmesinde, un degirmenciliginde olmustur. Degirmenler insan gücü yerine baska eneji gücü kullaniminin ilk örnekleridir. Ortaçagda su ve rüzgarin gücü mekanik disliler ile dizginlenmis ve ilk endüstriyel devrim gerçeklestirilmistir. Bu endüstriyel devrimin öncüleride degirmenciler olmustur. Ortaçag Islam dünyasindaki teknolojik ilerlemeler degirmenciligi motive etmis, Haçli Seferleri sonrasinda 12-13. yy. arasinda Avrupa'da degirmencilige bagli olarak bir endüstriyel devrim yasanmistir.